Yale-Brown Obsesyon Kompulsiyon Ölçeği

1. Tanım

Yale-Brown Obsesyon Kompulsiyon Ölçeği (Y-BOCS), obsesif kompulsif bozukluk (OKB) belirtilerinin türünü ve şiddetini değerlendirmek amacıyla geliştirilmiş bir klinik ölçektir. Ölçek, belirtilerin içeriğinden bağımsız olarak şiddetin ölçülebilmesini sağlayacak biçimde tasarlanmıştır; bu özelliği sayesinde temizlik, kontrol, simetri ya da zihinsel ritüeller gibi birbirinden çok farklı görünümlere sahip OKB tablolarının ortak bir ölçüt üzerinden karşılaştırılmasına olanak verir.

Ölçeğin çocuk ve ergenlere yönelik biçimi Children's Yale-Brown Obsessive Compulsive Scale (CY-BOCS) adını taşır. Bu formda soruların dili ve örnekler çocukların gelişim düzeyine göre düzenlenmiş, ebeveynden alınan bilginin değerlendirmeye katılması yöntemsel olarak tanımlanmıştır. Ölçek, dünyada OKB'ye yönelik klinik araştırmalarda ve günlük klinik uygulamada en yaygın kullanılan şiddet ölçütlerinden biridir.

2. Ölçeğin yapısı

Y-BOCS ve CY-BOCS iki ana bölümden oluşur.

Belirti kontrol listesi

Birinci bölüm, obsesyon ve kompulsiyon türlerinin sistematik olarak tarandığı bir kontrol listesidir. Bu listede şu başlıklar yer alır:

• Bulaşma ve kirlenmeyle ilgili obsesyonlar
• Saldırganlık ve zarar verme temalı obsesyonlar
• Cinsel içerikli obsesyonlar
• Biriktirme ve saklamayla ilgili obsesyonlar
• Büyüsel düşünce ve batıl inançlarla ilgili obsesyonlar
• Bedenle ilgili (somatik) obsesyonlar
• Dini ve ahlaki içerikli obsesyonlar
• Simetri, düzen ve kesinlik ihtiyacı
• Temizleme ve yıkama, kontrol etme, tekrarlama, sayma, düzenleme ve biriktirme kompulsiyonları
• Zihinsel ritüeller ve diğer kompulsiyonlar

Her başlık için belirtinin şu anda var olup olmadığı ve geçmişte görülüp görülmediği ayrı ayrı kaydedilir. Kontrol listesi doğrudan puanlamaya katılmaz; ancak hastanın belirti profilinin ortaya konması ve tedavi hedeflerinin belirlenmesi açısından vazgeçilmezdir.

Şiddet ölçeği

İkinci bölüm, obsesyonlar ve kompulsiyonlar için ayrı ayrı uygulanan beş maddelik iki alt ölçekten oluşur. Her maddede aşağıdaki boyutlardan biri değerlendirilir:

Her madde 0 ile 4 arasında puanlanır. Obsesyon alt ölçeği ve kompulsiyon alt ölçeği en fazla 20'şer puan alır; toplam puan 0 ile 40 arasında değişir.

3. Uygulama yöntemi

Ölçek, OKB konusunda deneyimli bir klinisyen tarafından yarı yapılandırılmış görüşme biçiminde uygulanır. Klinisyen, her madde için önerilen soruları yöneltir; yanıtların yeterince açık olmadığı durumlarda ek sorularla bilgiyi netleştirir. Puanlama, hastanın son bir haftadaki durumuna göre yapılır.

Çocuk ve ergenlerde CY-BOCS, genellikle hem çocukla hem de ebeveynle birlikte uygulanır. Küçük çocuklar kendi belirtilerini tanımlamakta zorlanabildiği için ebeveynden alınan bilgi önemli bir yer tutar. Ergenlerde ise gencin belirtilerini ebeveyn yanında paylaşmakta güçlük çekebileceği göz önünde bulundurularak görüşmenin bir bölümü ayrı yapılabilir. Klinisyen, farklı kaynaklardan gelen bilgileri birleştirerek tek bir puanlama yapar.

Uygulama süresi, belirti çeşitliliğine ve çocuğun yaşına bağlı olarak genellikle 30 ile 60 dakika arasındadır.

4. Puanların yorumlanması

Toplam puan, OKB belirtilerinin genel şiddeti hakkında bilgi verir. Puan aralıkları klinik uygulamada genel olarak hafif, orta, ağır ve çok ağır düzeyler biçiminde yorumlanır. Bununla birlikte puanların yorumu, tek başına sayısal değerlere değil; hastanın yaşamındaki işlevsel etkilere ve klinik değerlendirmenin bütününe dayanmalıdır.

Ölçek tanı koyma aracı değildir. OKB tanısı, tanı ölçütlerine dayalı klinik görüşmeyle konur. Y-BOCS ve CY-BOCS ise tanı konmuş ya da tanıdan şüphelenilen olgularda belirtilerin şiddetini ölçmek ve izlemek amacıyla kullanılır.

5. Tedavi yanıtının izlenmesi

Ölçeğin en önemli kullanım alanlarından biri tedavi sürecinin izlenmesidir. Tedavi öncesinde yapılan ölçüm başlangıç değeri olarak kabul edilir; tedavi süresince ve sonunda yapılan ölçümler ile karşılaştırılarak değişim değerlendirilir. Klinik araştırmalarda tedaviye yanıt, çoğunlukla başlangıç puanına göre belirli bir oranda azalma olarak tanımlanır.

Bu izlem şu amaçlarla kullanılır:

• Bilişsel davranışçı terapi kapsamında uygulanan maruz bırakma ve tepki önleme çalışmalarının etkisinin nesnel olarak gösterilmesi
• İlaç tedavisinde doz ayarlamaları ve tedavi değişikliklerine ilişkin kararların desteklenmesi
• Hasta ve ailenin tedavi sürecindeki ilerlemeyi somut olarak görmesi ve motivasyonun korunması

6. Psikometrik özellikler

Y-BOCS ve CY-BOCS, farklı dillere uyarlanmış ve geçerlik-güvenilirlik çalışmaları yapılmış ölçeklerdir. Ölçeğin değerlendiriciler arası güvenilirliği yüksektir; yani farklı klinisyenlerin aynı hasta için yaptığı puanlamalar birbirine yakındır. Ölçek, tedaviyle ortaya çıkan değişime duyarlıdır. Türkçe uyarlama çalışmaları da bulunmaktadır.

7. Kullanım alanları

• Obsesif kompulsif bozukluk tanısı konmuş çocuk ve ergenlerde şiddetin belirlenmesi
• Obsesif kompulsif bozukluk şüphesi olan olgularda belirti profilinin çıkarılması
• Tik bozukluğu olan çocuklarda eşlik eden obsesif kompulsif belirtilerin değerlendirilmesi
• Otizm spektrum bozukluğu olan çocuklarda tekrarlayıcı davranışların kompulsiyonlardan ayrıştırılmasına katkı
• Tedavi sürecinin ve tedavi sonrası dönemin izlenmesi

8. Ayırt edici değerlendirme konuları

Ölçek uygulanırken belirtilerin OKB'ye özgü olup olmadığı dikkatle değerlendirilir. Otizm spektrum bozukluğundaki tekrarlayıcı davranışlar çoğunlukla haz verici ya da düzenleyici niteliktedir ve kaygıyı azaltmaya yönelik değildir. Tiklerde hareketler ani ve istem dışıdır. Yaygın kaygı bozukluğunda endişeler gerçek yaşam olaylarına ilişkindir ve ritüellerle eşlik etmez. Bu ayrımlar, puanlamanın doğruluğu için önemlidir.

9. Sınırlılıklar

Ölçek, hastanın ve ailenin verdiği bilgilere dayanır. Utanç ya da içgörü eksikliği nedeniyle bazı belirtilerin paylaşılmaması, puanların olduğundan düşük çıkmasına yol açabilir. Küçük çocuklarda zihinsel ritüellerin değerlendirilmesi güçtür. Ayrıca ölçek, OKB'ye eşlik eden depresyon, kaygı ya da aile işlevselliği gibi alanları ölçmez; bu alanlar ayrıca değerlendirilmelidir.

10. Aileler için bilgi

Değerlendirme öncesinde çocuğun ritüellerinin gün içindeki sıklığı, süresi ve ailenin bu ritüellere katılım biçimi hakkında birkaç gün boyunca not tutulması, ölçeğin daha doğru uygulanmasına katkı sağlar. Çocuğa değerlendirmenin bir sınav olmadığı, zorlandığı alışkanlıkları anlamak için yapılan bir görüşme olduğu açıklanmalıdır.

11. Ölçeğin geliştirilmesi

Yale-Brown ölçeği, obsesif kompulsif bozukluğa yönelik ilaç ve psikoterapi araştırmalarında belirtilerin şiddetini güvenilir biçimde ölçecek bir araca duyulan ihtiyaç doğrultusunda geliştirilmiştir. Daha önce kullanılan ölçeklerin önemli bir kısmı belirli belirti türlerine odaklandığından, farklı içerikteki OKB tablolarının karşılaştırılmasında yetersiz kalıyordu. Y-BOCS, şiddeti içerikten bağımsız boyutlar üzerinden ölçerek bu sorunu gidermiş ve kısa sürede alanın standart ölçütü hâline gelmiştir.

12. Aile katılımının değerlendirilmesi

Çocukluk çağı OKB'sinde aile üyeleri çoğu zaman ritüellere katılır, güvence verir ya da günlük düzeni belirtilere göre değiştirir. Bu katılım, Yale-Brown ölçeğinin kapsamı dışında kalmakla birlikte tedavinin planlanmasında önemlidir. Bu nedenle ölçek uygulanırken ailenin ritüellere katılım biçimi ayrıca sorgulanır ve gerektiğinde aile katılımına yönelik ek ölçekler kullanılır.