ADOS-2

1. Tanım

ADOS-2, otizm spektrum bozukluğunun (OSB) değerlendirilmesi amacıyla geliştirilmiş, standartlaştırılmış ve yarı yapılandırılmış bir gözlem aracıdır. Adı, İngilizce “Autism Diagnostic Observation Schedule” ifadesinin baş harflerinden oluşur; “2” ise aracın güncellenmiş ikinci baskısını belirtir. Araç, değerlendirilen kişiyle klinisyen arasında geçen planlı etkinlikler sırasında sosyal iletişim, karşılıklı etkileşim, oyun ve hayal gücü ile sınırlı ve tekrarlayıcı davranışların gözlemlenmesine dayanır.

ADOS-2'nin temel amacı, otizmle ilişkili davranışların ortaya çıkabileceği sosyal durumları standart biçimde yaratmak ve gözlemleri önceden tanımlanmış ölçütlere göre kodlamaktır. Bu standartlaşma, değerlendirmenin güvenilirliğini artırır ve farklı zamanlarda yapılan değerlendirmelerin karşılaştırılmasını mümkün kılar.

2. Modüller

ADOS-2, değerlendirilen kişinin yaşına ve ifade edici dil düzeyine göre seçilen beş modülden oluşur:

Modül seçimi, değerlendirme öncesinde dil düzeyi ve yaş bilgilerine göre yapılır. Uygun modülün seçilmesi, sonuçların geçerliği açısından belirleyicidir.

3. Değerlendirmede kullanılan etkinlikler

Modüllere göre değişen etkinlikler arasında şunlar yer alır:

• Serbest oyun ve yapılandırılmış oyun etkinlikleri
• Ortak dikkate yanıt ve ortak dikkat başlatma fırsatları
• Adına tepkinin değerlendirilmesi
• Balon, baloncuk ve mekanik oyuncaklar aracılığıyla istek ifadesinin gözlenmesi
• Taklit ve hayali oyun etkinlikleri
• Resimli kitap üzerinden anlatım ve ortak okuma
• Bir görevin gösterilmesi ya da anlatılması
• Duygular, arkadaşlık ilişkileri, yalnızlık ve sosyal sorunlar üzerine görüşme soruları (Modül 3 ve 4)
• Yaratıcı hikâye anlatımı

Etkinlikler, otizmle ilişkili davranışların doğal bir bağlamda ortaya çıkmasına fırsat tanıyacak biçimde sıralanmıştır.

4. Uygulama süreci

ADOS-2, aracın uygulanması ve kodlanması konusunda eğitim almış klinisyenler tarafından uygulanır. Değerlendirme genellikle 40 ile 60 dakika sürer. Küçük çocuk modülü ve Modül 1 uygulamalarında ebeveyn çoğunlukla odada bulunur ve bazı etkinliklere katılır. Daha büyük çocuk ve ergenlerde değerlendirme bireysel olarak yürütülür.

Uygulama sırasında klinisyen, etkinlikleri tanımlı yönergelere uygun olarak sunar ve gözlemlerini not eder. Değerlendirmenin ardından gözlemler, her modüle özgü kodlama ölçütlerine göre puanlanır.

5. Puanlama ve algoritma

Kodlanan maddeler, iki ana alanda toplanır:

• Sosyal etki: İletişim ve karşılıklı sosyal etkileşimle ilgili maddeler
• Sınırlı ve tekrarlayıcı davranışlar: Tekrarlayıcı hareketler, olağandışı ilgiler ve duyusal özellikler

Bu iki alanın puanları bir algoritma aracılığıyla toplanır ve sonuç, “otizm”, “otizm spektrumu” ya da “spektrum dışı” gibi sınıflamalarla ifade edilir. Küçük çocuk modülünde ise sonuç, “endişe düzeyi” biçiminde tanımlanır. Modül 1, 2 ve 3'te ayrıca kişinin belirti düzeyinin yaş ve dil düzeyi benzer bireylerle karşılaştırılmasını sağlayan bir karşılaştırma puanı hesaplanabilir.

6. Tanı sürecindeki yeri

ADOS-2 tek başına tanı koyan bir araç değildir. Otizm spektrum bozukluğu tanısı; ayrıntılı gelişim öyküsü, ebeveynle yapılan yapılandırılmış görüşmeler, klinik gözlem, okul bilgileri ve gerektiğinde dil, bilişsel ve işitsel değerlendirmelerin bir araya getirilmesiyle konur. ADOS-2 bu sürecin standartlaştırılmış gözlem bileşenini oluşturur.

ADOS-2 bulgularının yorumlanmasında şu etkenler göz önünde bulundurulur:

• Değerlendirme gününde çocuğun genel durumu (yorgunluk, hastalık, kaygı)
• Dil düzeyi ve bilişsel gelişim
• Görme ve işitme durumu
• Kültürel ve dilsel farklılıklar
• Özellikle kız çocuklarında ve ergenlerde gözlenebilen telafi edici sosyal davranışlar

7. Ayırıcı tanıya katkısı

ADOS-2 gözlemleri, otizm spektrum bozukluğu ile benzer görünüm verebilen durumların ayırt edilmesine katkı sağlar. Bu durumlar arasında dil gelişim bozukluğu, sosyal anksiyete bozukluğu, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, zihinsel yetersizlik, erken dönem bakım eksikliğine bağlı bağlanma sorunları ve işitme kaybı sayılabilir. Ancak ayırıcı tanı, gözlemin ötesinde ayrıntılı klinik değerlendirme gerektirir.

8. Değerlendirme sonrası

Değerlendirmenin ardından bulgular aileyle paylaşılır. Otizm spektrum bozukluğu tanısı konduğu durumlarda erken eğitim programları, dil ve konuşma terapisi, özel eğitim değerlendirmesi ve ebeveyn danışmanlığı gibi destekler planlanır. Tanı konmadığı durumlarda ise çocuğun güçlüklerinin diğer olası nedenleri ve uygun destek seçenekleri ele alınır. Küçük yaşlarda belirsiz bulgular söz konusu olduğunda, belirli bir süre sonra yeniden değerlendirme önerilebilir.

9. Değerlendirmeye hazırlık

• Çocuğun dinlenmiş ve tok olduğu bir saat tercih edilmelidir.
• Gözlük ya da işitme cihazı kullanılıyorsa değerlendirmeye getirilmelidir.
• Gelişim raporları, işitme testi sonuçları ve önceki değerlendirmeler hazır bulundurulmalıdır.
• Evde çekilmiş, çocuğun iletişim ve oyun davranışlarını gösteren kısa videolar değerlendirmeye katkı sağlayabilir.
• Çocuğa değerlendirmenin oyun ve sohbetten oluşacağı açıklanmalıdır.

10. Sınırlılıklar

ADOS-2 belirli bir zaman diliminde ve belirli bir ortamda yapılan gözlemi yansıtır. Gözlem sırasında ortaya çıkmayan davranışlar, gelişim öyküsünden ve diğer bilgi kaynaklarından elde edilir. Telafi edici sosyal stratejiler geliştirmiş bazı bireylerde, özellikle akıcı konuşan ergen ve yetişkinlerde, kısa süreli gözlem güçlükleri tam olarak yansıtmayabilir.

11. Geliştirilme amacı ve tarihçe

Otizm değerlendirmesinde uzun yıllar boyunca klinisyenlerin kişisel deneyimine dayalı gözlemler kullanılmıştır. Bu durum, farklı merkezler ve farklı klinisyenler arasında tanı tutarlılığının düşük olmasına yol açmıştır. ADOS, bu sorunu gidermek amacıyla, otizmle ilişkili davranışların ortaya çıkmasını kolaylaştıran etkinliklerin standart biçimde sunulduğu ve gözlemlerin tanımlı ölçütlerle kodlandığı bir araç olarak geliştirilmiştir. İkinci baskıda algoritmalar güncellenmiş, küçük çocuklara yönelik bir modül eklenmiş ve belirti şiddetini karşılaştırmaya olanak tanıyan puanlar tanımlanmıştır.

12. Gelişim öyküsü görüşmeleriyle birlikte kullanım

ADOS-2 doğrudan gözleme dayanırken, otizm tanısı için gerekli olan erken gelişim dönemine ilişkin bilgiler ebeveynle yapılan görüşmelerden elde edilir. Bu amaçla yapılandırılmış ya da yarı yapılandırılmış gelişim öyküsü görüşmeleri kullanılır. Gözlem ve öykü bilgilerinin birlikte değerlendirilmesi, tanının doğruluğunu belirgin biçimde artırır. Uluslararası uygulama rehberleri de otizm değerlendirmesinde birden fazla bilgi kaynağının kullanılmasını önerir.

13. Değerlendirici eğitimi ve güvenilirlik

ADOS-2'nin güvenilir biçimde kullanılabilmesi için uygulayıcının araçla ilgili özel eğitim alması ve kodlama konusunda deneyim kazanması gerekir. Kodlama ölçütleri ayrıntılı tanımlara dayanır; deneyimli değerlendiriciler arasında yüksek düzeyde uyum sağlanması, aracın klinik ve araştırma amaçlı kullanımında temel koşuldur.

14. Raporlama

Değerlendirme sonucunda hazırlanan raporda kullanılan modül, gözlenen davranışların alanlara göre özeti, algoritma sonucu ve klinik yorum yer alır. Rapor, gelişim öyküsü ve diğer değerlendirme bulgularıyla birlikte ele alınarak aileye sözlü olarak da açıklanır.