Kabul ve kararlılık terapisi

1. Tanım

Kabul ve kararlılık terapisi, İngilizce adının kısaltmasıyla ACT, bilişsel davranışçı terapilerin “üçüncü kuşak” olarak adlandırılan grubunda yer alan bir psikoterapi yaklaşımıdır. ACT'nin temel amacı, kişinin zor düşünce, duygu ve bedensel duyumlarını ortadan kaldırmaya çalışmak yerine bu deneyimlerle farklı bir ilişki kurmasını ve kendisi için önemli olan değerler doğrultusunda davranmayı sürdürebilmesini sağlamaktır.

2. Kuramsal temeller

İlişkisel çerçeve kuramı

ACT, insan dili ve bilişinin işleyişine ilişkin davranışçı bir kuram olan ilişkisel çerçeve kuramına dayanır. Bu kurama göre insanlar, sözcükler ve kavramlar arasında ilişkiler kurarak düşünür; bu yetenek problem çözmeyi mümkün kılarken, aynı zamanda acı veren deneyimlerin zihinde sürekli yeniden üretilmesine de yol açabilir. Örneğin bir çocuk, bir kez başarısız olduğu bir durumu zihninde “ben yetersizim” kavramıyla ilişkilendirdiğinde, benzer her durum bu düşünceyi ve buna eşlik eden duyguları tetikleyebilir.

Deneyimsel kaçınma

ACT'nin temel kavramlarından biri deneyimsel kaçınmadır: Kişinin hoş olmayan iç deneyimlerinden (düşünceler, duygular, anılar, bedensel duyumlar) kaçınma ya da onları kontrol etme çabası. Kısa vadede rahatlama sağlayan bu çaba, uzun vadede yaşamın daralmasına ve belirtilerin sürmesine yol açar. Kaygısı nedeniyle sosyal etkinliklerden kaçınan bir ergen, kaygıyı kısa süreliğine azaltır; ancak arkadaşlık ilişkilerinden ve keyif veren deneyimlerden de uzaklaşır.

3. Psikolojik esneklik modeli

ACT'de psikolojik esneklik, birbirine bağlı altı süreçten oluşan bir modelle tanımlanır:

Bu süreçlerin karşıtları olan deneyimsel kaçınma, bilişsel kaynaşma, geçmişe ya da geleceğe saplanma, kavramsallaştırılmış benliğe bağlılık, değerlerin belirsizliği ve hareketsizlik ise psikolojik katılığı oluşturur.

4. Teknikler

ACT'de deneyimsel alıştırmalar ve benzetmeler önemli yer tutar:

• Benzetmeler: Otobüsteki yolcular, bataklık, satranç tahtası gibi benzetmeler, soyut kavramların somutlaştırılmasını sağlar.
• Bilişsel ayrışma alıştırmaları: Düşünceyi “şu an aklımda … düşüncesi var” biçiminde ifade etme, düşünceyi yüksek sesle ve farklı tonlarda tekrarlama, düşünceleri yapraklar ya da bulutlar olarak hayal etme.
• Farkındalık alıştırmaları: Nefese, seslere ve bedensel duyumlara yönelik kısa dikkat çalışmaları.
• Değer belirleme çalışmaları: Aile, arkadaşlık, eğitim, sağlık, oyun ve yaratıcılık gibi alanlarda kişi için önemli olanın keşfedilmesi.
• Kararlı eylem planları: Değerlerle uyumlu, küçük ve somut hedeflerin belirlenmesi.

5. Çocuk ve ergenlere uyarlama

ACT'nin soyut kavramları, çocuklarla çalışırken oyunlar, hikâyeler, çizimler ve beden temelli etkinliklerle aktarılır. Örneğin duygular evi ziyaret eden misafirler, düşünceler ise radyodan gelen sesler olarak anlatılabilir. Değer çalışmaları için resimli kartlar ve “pusula” gibi görsel araçlar kullanılır. Ergenlerde ise kimlik arayışının yoğun olduğu bu dönemde değerler üzerine çalışmak özellikle anlamlıdır. Uygulama genellikle sekiz yaş ve üzerindeki çocuklarla doğrudan yapılır; daha küçük çocuklarda ilkeler ebeveynler aracılığıyla günlük yaşama aktarılır.

6. Ebeveynlere yönelik uygulamalar

ACT, ebeveynlerin çocuklarının zorluklarıyla ilgili yaşadıkları kaygı, suçluluk ve çaresizlik duygularıyla baş etmelerinde de kullanılır. Ebeveynlik değerlerinin netleştirilmesi, ebeveynin kendi zor duygularına rağmen çocuğuna bu değerler doğrultusunda yanıt verebilmesini destekler. Kronik hastalığı, nörogelişimsel bozukluğu ya da kaygı bozukluğu olan çocukların ebeveynleriyle yapılan çalışmalarda olumlu sonuçlar bildirilmiştir. Bu uygulamalar ebeveyn danışmanlığı kapsamında yürütülebilir.

7. Kullanım alanları

• Anksiyete bozuklukları ve sosyal anksiyete bozukluğu
• Depresyon
• Obsesif kompulsif bozukluk tedavisinde maruz bırakma çalışmalarının desteklenmesi
• Kronik ağrı ve kronik bedensel hastalıklarla yaşam
• Mükemmeliyetçilik, performans kaygısı ve okul tükenmişliği
• Tik bozukluklarına eşlik eden utanç ve kaçınma

8. BDT ile ilişkisi

ACT, bilişsel davranışçı terapi geleneğinden gelişmiş olmakla birlikte, düşüncelerin içeriğini değiştirmek yerine düşüncelerle kurulan ilişkiyi değiştirmeyi hedeflemesi bakımından ondan ayrılır. Klinik uygulamada iki yaklaşım çoğu zaman birlikte kullanılır.

9. Kanıt düzeyi

ACT'nin etkinliği, yetişkinlerde çok sayıda kontrollü araştırmayla gösterilmiştir. Çocuk ve ergenlerde yapılan araştırmalar daha sınırlı olmakla birlikte, kaygı, depresyon, kronik ağrı ve kronik hastalıklarla ilişkili güçlüklerde umut verici sonuçlar ortaya koymaktadır.

10. Tarihçe

Kabul ve kararlılık terapisi, yirminci yüzyılın son çeyreğinde davranış analizi geleneği içinde geliştirilmeye başlanmış ve sonraki on yıllarda kuramsal temeli olan ilişkisel çerçeve kuramıyla birlikte yaygınlaşmıştır. Yöntem, farkındalık temelli yaklaşımlar ve diyalektik davranış terapisi gibi diğer üçüncü kuşak terapilerle aynı dönemde gelişmiştir. Bu yaklaşımların ortak noktası, iç deneyimlerin içeriğini değiştirmekten çok, kişinin bu deneyimlerle kurduğu ilişkiye odaklanmalarıdır. Zaman içinde ACT'nin çocuk ve ergenlere, ebeveynlere ve kronik hastalıklarla yaşayan bireylere yönelik uyarlamaları geliştirilmiştir.

11. Örnek uygulama: sınav kaygısı yaşayan bir ergen

Sınav dönemlerinde yoğun kaygı yaşayan ve bu nedenle deneme sınavlarına girmekten kaçınan bir ergenle yapılan ACT çalışmasında öncelikle kaçınmanın kısa ve uzun vadeli sonuçları birlikte incelenir. Ardından gencin eğitimine ilişkin değerleri netleştirilir; örneğin “öğrenmeyi seven biri olmak” ya da “ilgi duyduğu bir alanda eğitim almak”. Bilişsel ayrışma alıştırmalarıyla “başaramayacağım” düşüncesi, gencin davranışını belirleyen bir gerçek olmaktan çıkarılır. Son olarak kaygı eşlik etse bile değerlerle uyumlu küçük adımlar planlanır: bir deneme sınavının yalnızca bir bölümüne girmek gibi. Bu süreçte amaç kaygının ortadan kalkması değil, kaygının gencin yaşamını yönlendirmesinin önlenmesidir.

12. Ergenlikte değerler ve kimlik

Ergenlik, kimliğin biçimlendiği ve kişinin kendisi için neyin önemli olduğunu sorguladığı bir dönemdir. ACT'nin değer odaklı yapısı, bu gelişimsel görevle uyumludur. Değer çalışmaları, ergenin dış beklentilerden bağımsız olarak kendi yönelimlerini keşfetmesine olanak tanır ve tedavi motivasyonunu güçlendirir.

13. Terapist tutumu

ACT'de terapist, danışanın deneyimlerine yargısız bir merak ve kabulle yaklaşır; psikolojik esneklik ilkelerini kendi tutumunda da modeller. Çocuk ve ergenlerle çalışırken oyunbaz, esnek ve deneyime açık bir tutum, kavramların yaşantı yoluyla öğrenilmesini kolaylaştırır.